Euskal Herriko pixkatxo bat

Apagar las luces

Nondik dator? Noiz sortu zen? Nork egin zuen?

Gaur egun hiru galdera horiek erantzun ahal dira edozein gauza ukitzen. Barkatu, zeinahi gauza ez. Badago zerbait inork ez dakiela nondik dator, ez noiz sortu zen, ezta nork izan zela egin zuena ere. Horregatik badago munduko leku guztietako pertsonek urte asko daramatela saiatzen galdera horiek erantzunak edukitzea. Saiatzen, oraindik lortu ez baitute. Gauza hori hizkuntza bat da, baina ez edozein hizkuntza, gurea.

Euskal Herrian zehar, herri asko aurki ditzakegu. Herri bakoitza paregabea da. Bere historia, bere ohiturak, bere "hizkuntza"... 

1863an, Louis Lucien Bonaparte-k zortzi euskalki bereizi zituen: bizkaiera, gipuzkera, iparraldeko goi-nafarrera, lapurtera, mendebaldeko behe-nafarrera, ekialdeko behe-nafarrera eta zuberera.

1918an Euskaltzaindia agertu zen hizkuntza babestu, ikertu eta zabaltzeko asmoz.  Eta 1968an euskara batua sortu zen Euskal hizkuntza batzeko.

Euskal Herrian zehin mundu osoan (diasporagatik hamar milioi inguru dira Euskal jatorria duten pertsonak haien kultura eta hizkuntza biziarazten dutenak), ia 700.000 pertsonak Euskara hitz egiten dute. UNESCO-ren arabera, hizkuntza hau, gure hizkuntza, galzorian dago. Hala eta guztiz ere, euskararen sustapena  aurrera doa. Gaur ikus ditzakeguz tecnología berrietan (Internet, sare sozialak…), eta aurkitu ahal ditugun euskararen alde dauden festak (araba euskaraz, kilometroak, ibilaldia, korrika…).

Euskaldunek kultura berezi bat eraiki dute haien hizkuntzaren inguruan, eragin ezberdinak bustita. Kultura hau parte hartzailea eta herrikoia da. Animazio kulturala ez da ekitaldi folklorikoei mugatzen.

Gizarte guztietan, ahozko hizkuntzarekin batera, badago beste lenguaza bat komunikatzeko, sentitzeko, adierazteko, konpartitzeko, bizitzeko azken batean, erabiltzen duguna: Dantza.

Euskal dantzak, euskal kultura eta folklorearen osagai garrantzitsuenak dira.

Herri, eskualde edo lurralde batetik bestera dantzak aldatzen dira, baita esanahia eta dantzatzeko modua ere. Dantza batzuk oso zaharrak dira, ia betidanik egin dira Euskal Herrian, baina badaude antzinako dantzen bertsio eraberrituak ere.

Dantza tipologiei dagokienez, hiru eratakoak daudela esan genezake: Erromeria edo plazetako dantzak, ezpata dantzak eta festa amaierako dantzak.

Euskal Kulturaren adar nagusietariko bat, bertsolaritza da.

Baliteke XIV. mendetik, inprobisaketa mota bat egiten da Euskal Herrian. Belaunaldiz belaunaldi heldu zaizkigun Euskal kantu zaharrenak garai hartakoak dira.

XVII. mende bukaerako, XIX mendeko eta XX. hasierako bertsolari gehienak, xumeak eta analfabetoak ziren. Hala ere, haien bertsoetarik batzuk, gogoan gelditu dira. Jende jakintsuen ekimenez, idazten bazekiten pertsona batzuek maitasuna, natura, familia edo herria aipatzen zuten bertso batzuk kopiatzen zituzten.

Mendez mende, laborantza munduko poetak praktikatuta, bertsolaritza Euskal Herriko hiriguneetako euskaldun gazteek gehien maite duten adierazpidea bihurtu da. Beste herrialde batzuetan rap musika bezala.

Bertsolariek inprobisatzen dute proposatzen zaien gaia landuz, soinuari segituz eta errimak errespetatzen.

Euskal idatzitako literatura oso berandu ikusi zuen argia Europar hizkuntza nagusiekin konparatzen.

1545. urtea oso garrantzitsua da, osoki euskaraz idatzitako lehen liburua argitaratu baitzen. Hasieran ia bakarrik apaizek ziren euskaraz idazten zutenek, baina gaur mila baino liburu gehiago plazaratzen dira urtero Euskal Herrian.

Musikari dagokionez Euskal Herria izan da eta izaten da oso konpositore onen sehaska, adibidez Gorriti, Sarasate, Guridi, Ravel…

Kanta bere leku pribilegiatuta dauka Euskal

Herriko musika unibertsoan bere lekukoa izatean. Paisaia eta bizitzari kantatzen hasi zen, eta diktaduraren aurka suntsidurako arma bezala erabiltzen amaitu zen 70. hamarkadan. Tentsio politika bukatu zenean, lehenengo rock taldeak agertu ziren protesta kantarekin jarraitzen estatu, polizia, monarkia, armada, eta elizaren kontra, etab.

Gaur egun Euskal kantu eta musika estilo guztietakoak dira.

1965ean sortu zenetik Durangoko Euskal liburu eta disko azoka, Geredia elkarte antolatzaileak Euskal Herriko liburugintza eta diskogintzaren ekoizpena ezagutzera du helburua Durangoko azokan. Urtero, euskalgintzan diharduten eta euskalzale guztien topagunea bihurtu da.

Historian zehar, pertsona bakoitzak bere harri-koskorra ekarri du gaur daukagun guztia lortu arte. Hau guztia da gure lehenaldia, gure orainaldia, gure etorkizuna, gure gauzak, gu... Eta gu gara irakurritako guztia (eta gehiago) galtzea eragotzi behar dugunak.